Pięć podstawowych emocji według Paula Ekmana – odkrycie ponadkulturowych fundamentów ludzkiej ekspresji

Może pamiętamy film W głowie się nie mieści. Występują tam mieszkają ce w głowach bohaterów personifikacje emocji: Radości, Gniewu, Strachu, Odrazy i Smutku. Dlaczego pięciu i dlaczego akurat tych? To wynik badań przeprowadzonych przez Paula Ekmana. 

Emocje od wieków stanowiły przedmiot zainteresowania filozofów, biologów i psychologów. Pytania o to, czy emocje są uniwersalne, czy też kształtowane wyłącznie przez kulturę, długo pozostawały bez jednoznacznej odpowiedzi. Przełom w tym obszarze nastąpił w drugiej połowie XX wieku za sprawą amerykańskiego psychologa Paula Ekmana, który zidentyfikował zestaw podstawowych emocji wspólnych dla wszystkich ludzi, niezależnie od ich pochodzenia kulturowego. Jego badania znacząco wpłynęły na rozwój psychologii emocji, neuronauki oraz komunikacji niewerbalnej.

Kontekst badań nad emocjami

Przed pracami Ekmana dominowały poglądy relatywistyczne, zgodnie z którymi emocje oraz ich ekspresja były w dużej mierze wytworem kultury i uczenia się społecznego. Ekman, inspirując się teorią ewolucji Karola Darwina oraz jego dziełem O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt, postawił hipotezę, że podstawowe emocje mają biologiczne, wrodzone podstawy i pełnią funkcję adaptacyjną.

Metodologia badań Paula Ekmana

Aby zweryfikować swoją hipotezę, Ekman prowadził badania międzykulturowe, obejmujące zarówno społeczeństwa uprzemysłowione, jak i izolowane grupy, które nie miały kontaktu z mediami ani kulturą Zachodu. Najbardziej znane były badania przeprowadzone wśród plemienia Fore w Papui-Nowej Gwinei. Uczestnikom prezentowano fotografie twarzy wyrażających różne emocje, a następnie proszono o przyporządkowanie ich do krótkich opisów sytuacji emocjonalnych.

Wyniki badań wykazały wysoką zgodność odpowiedzi między badanymi z różnych kultur, co potwierdziło uniwersalność określonych ekspresji mimicznych.

Pięć podstawowych emocji

Na podstawie swoich badań Paul Ekman zidentyfikował pięć podstawowych, ponadkulturowych emocji:

1. Radość
   Emocja związana z pozytywnymi doświadczeniami, poczuciem satysfakcji i dobrostanu. Jej charakterystycznym wyrazem jest uśmiech angażujący mięśnie wokół oczu (tzw. uśmiech Duchenne’a).

2. Smutek
   Pojawia się w odpowiedzi na stratę, rozczarowanie lub poczucie bezsilności. Wyraża się m.in. opadnięciem kącików ust, obniżeniem powiek i zmniejszoną aktywnością ruchową.

3. Strach
   Emocja o kluczowym znaczeniu adaptacyjnym, uruchamiająca reakcję „walcz lub uciekaj”. Charakteryzuje się rozszerzonymi oczami, napięciem mięśni i podwyższonym pobudzeniem fizjologicznym.

4. Złość (gniew)
   Reakcja na frustrację, niesprawiedliwość lub zagrożenie granic osobistych. Mimicznie przejawia się m.in. ściągniętymi brwiami, napięciem szczęki i intensywnym spojrzeniem.

5. Wstręt
   Emocja chroniąca organizm przed potencjalnie szkodliwymi bodźcami, takimi jak zepsute jedzenie czy zagrożenia biologiczne. Typowe są uniesiona górna warga i marszczenie nosa.

Identyfikacja podstawowych emocji miała dalekosiężne konsekwencje. Badania Ekmana przyczyniły się do rozwoju narzędzi analizy ekspresji mimicznej, takich jak Facial Action Coding System (FACS), wykorzystywany m.in. w psychologii klinicznej, kryminalistyce, medycynie oraz badaniach nad sztuczną inteligencją.

Ponadto odkrycie uniwersalnych emocji dostarczyło silnych argumentów na rzecz biologicznych podstaw emocjonalności człowieka, integrując perspektywy psychologiczne z ewolucyjnymi i neurobiologicznymi.

Choć koncepcja Ekmana zyskała szerokie uznanie, nie była wolna od krytyki. Część badaczy wskazuje, że liczba podstawowych emocji może być większa (Ekman w późniejszych pracach rozszerzał listę m.in. o zaskoczenie i pogardę), inni podkreślają rolę kontekstu kulturowego w interpretacji emocji. Mimo to jego teoria pozostaje jednym z fundamentów współczesnej psychologii emocji.

Prace Paula Ekmana nad identyfikacją pięciu podstawowych, ponadkulturowych emocji stanowią jeden z najważniejszych wkładów w zrozumienie ludzkiej natury. Pokazały one, że mimo ogromnej różnorodności kulturowej, ludzie na całym świecie dzielą wspólne biologiczne mechanizmy emocjonalne, które umożliwiają komunikację, adaptację i budowanie relacji społecznych.

Grafika ze strony: Film "W głowie się nie mieści" może otrzymać serial animowany